Xavi nắm đội Hà Lan: có thể là một lần đền đáp kiểu Cruyff xuyên suốt ba mươi năm!
Khi tin Xavi Hernández nhận ghế đội tuyển Hà Lan lan ra, phản ứng đầu tiên của thế giới bóng đá là bất ngờ, phản ứng thứ hai lại là một sự bừng tỉnh như số phận. Tiền vệ huyền thoại Barcelona, người kế thừa trung thành nhất triết lý Cruyff, giờ đây sẽ dẫn dắt chính quê hương tư tưởng bóng đá của Cruyff: Hà Lan. Và trước mặt ông, đứng đúng người hội tụ một di sản khác của Cruyff: Tây Ban Nha.
Mã code Cruyff để lại
Muốn hiểu ý nghĩa việc Xavi dẫn dắt đội Hà Lan, trước hết phải quay lại xem Cruyff đã làm gì với Barcelona và bóng đá Tây Ban Nha.
Năm 1973, Cruyff gia nhập Barcelona với tư cách cầu thủ. Ngay mùa đầu ông đã chấm dứt 14 năm khát chức vô địch La Liga của đội, và đè Real Madrid 5-0 trên sân Bernabéu. Nhưng cuộc thay đổi thật sự sâu xa xảy ra năm 1988: ông trở lại với vai trò huấn luyện viên trưởng kiêm giám đốc kỹ thuật, thanh lọc lão tướng, cất nhắc người mới, dựng nên Dream Team, năm 1992 dẫn đội đoạt chức vô địch Champions League đầu tiên trong lịch sử câu lạc bộ, rồi sau đó vô địch La Liga bốn lần liên tiếp.
Quan trọng hơn, ông chủ trì xây dựng lại lò đào tạo La Masia, nâng ý niệm "tổng tấn công tổng phòng thủ" của Hà Lan thành một ngôn ngữ bóng đá lấy kiểm soát bóng, chuyền bóng và khai thác khoảng trống làm lõi. Xavi, Iniesta, Messi đều là sản phẩm của hệ thống ấy. Bộ tư tưởng này sau đó được Guardiola, Xavi, Iniesta truyền tiếp, cuối cùng nở hoa ở đội tuyển Tây Ban Nha: Euro 2008, World Cup 2010, Euro 2012, Tây Ban Nha dùng thứ bóng đá kiểm soát bóng kiểu Cruyff để thống trị thế giới.
Cruyff biến Barcelona từ "một đội mạnh biết thắng" thành "một ông lớn có tín ngưỡng bóng đá rõ ràng", cũng biến Tây Ban Nha từ "vua vòng loại" thành "ba lần liên tiếp vô địch giải lớn". Ông để lại không phải một sơ đồ cố định nào, mà là một cách hiểu trận đấu: kiểm soát bóng, kéo giãn khoảng trống, mất bóng là phản công ngay, dùng cấu trúc tập thể để tạo tình huống một đối một cho cầu thủ thiên tài.
Con đường "đền đáp" của Xavi
Với tư cách cầu thủ, Xavi là người thực thi hoàn hảo nhất triết lý Cruyff. Với tư cách huấn luyện viên, quãng dẫn dắt Barcelona của ông dù có thăng có trầm, nhưng quan niệm bóng đá chưa từng lệch khỏi đường ray của Cruyff. Giờ đây ông chọn dẫn dắt đội Hà Lan. Bản thân quyết định ấy đã mang tính biểu tượng rất lớn.
Hà Lan là nơi khởi nguồn tư tưởng bóng đá của Cruyff. Tổng tấn công tổng phòng thủ, khai thác khoảng trống, kỹ thuật là trên hết: những gen ấy của bóng đá Hà Lan chính là thứ Cruyff sau này mang tới Barcelona và nâng lên. Xavi dẫn dắt Hà Lan, ở một mức độ nào đó, là "trở về nguồn", dùng bộ ý niệm mà Cruyff đã phát huy rực rỡ ở Barcelona và Tây Ban Nha để kích hoạt bóng đá Hà Lan.
Và còn kịch tính hơn: đội Hà Lan do Xavi dẫn dắt có thể đụng Tây Ban Nha ở một giải lớn. Nếu cảnh ấy xảy ra, đó sẽ là một cuộc đối đầu nội bộ của "di sản Cruyff": Xavi dùng thứ bóng đá mà Cruyff học ở Hà Lan, nâng ở Barcelona, nở hoa ở Tây Ban Nha, để chống lại Tây Ban Nha, "học trò" thành công nhất của triết lý Cruyff.
Đánh bại Tây Ban Nha? Một lần "đền đáp" mang tính lịch sử
Nếu Xavi có thể dẫn đội Hà Lan đánh bại Tây Ban Nha, thậm chí đoạt chức vô địch Euro hoặc World Cup, đó sẽ là lần "đền đáp" sâu sắc nhất cho công lao lịch sử của Cruyff.
Đây không phải "báo thù" hay "chứng minh" đơn giản, mà là sự hoàn tất của một vòng tuần hoàn. Cruyff mang tổng tấn công tổng phòng thủ ra khỏi Hà Lan, ở Barcelona nâng nó thành triết lý kiểm soát bóng, Tây Ban Nha đẩy nó lên đỉnh. Giờ Xavi mang bộ triết lý ấy về Hà Lan. Nếu ông dùng đội Hà Lan đánh bại Tây Ban Nha, điều đó có nghĩa: tư tưởng Cruyff không chỉ tạo hình Barcelona và Tây Ban Nha, mà còn có thể ngược lại định hình lại Hà Lan, và cuối cùng chiến thắng Tây Ban Nha.
Đó sẽ là bằng chứng tối hậu cho sức sống của triết lý Cruyff: nó không thuộc về bất kỳ đội nào, mà thuộc về chính bóng đá. Nếu Xavi làm được điều này, ông đền đáp không chỉ công khai phá của Cruyff với Barcelona và Tây Ban Nha, mà còn là một lần nghiêng mình trước lịch sử tư tưởng bóng đá.
Cruyff qua đời năm 2016 vì ung thư phổi. Barcelona đến nay vẫn tưởng niệm ông bằng đủ cách. Ảnh hưởng của ông từ lâu đã vượt khỏi chính chiếc cúp. Như nhiều người đánh giá: ông không chỉ dẫn dắt Barcelona, mà đang viết lại mã code của Barcelona.
Giờ đây Xavi có cơ hội, bằng một cách khác, tiếp tục viết đoạn mã ấy. Đội Hà Lan, có lẽ chính là chương tiếp theo của triết lý Cruyff. Còn Tây Ban Nha, "học trò" từng thành công nhất ấy, có thể trở thành đối thủ đặc biệt nhất trong chương mới này.
Thế giới bóng đá hiếm khi đưa ra một vòng kể khép kín hoàn hảo đến vậy. Nhưng thứ Cruyff để lại xưa nay không chỉ là cúp và kỷ lục, mà là một cách hiểu trận đấu. Xavi dẫn dắt Hà Lan, nếu thật sự đưa đội đánh bại Tây Ban Nha để vô địch, đó sẽ không phải sự phản bội Cruyff, mà là lần đền đáp đẹp nhất dành cho ông, vì thứ bóng đá ông để lại đã vượt biên giới, câu lạc bộ và một thế hệ.
Cruyff đã viết lại mã code của Barcelona. Xavi, có lẽ đang viết lại mã code của Hà Lan. Còn Tây Ban Nha, hệ thống từng chạy mã Cruyff thành công nhất, sẽ đối mặt trên sân một thử thách đến từ "nguồn".
Đó chính là chỗ mê hoặc nhất của bóng đá.
Cuối thế kỷ trước, tiểu thuyết võ hiệp thịnh hành khắp nước. Tiểu thuyết diễn tả tinh thần thượng võ của người Trung Quốc sống động như thật. Các hiệp khách giang hồ giữ đúng lời thầy truyền, cố thủ cửa phái, bài xích kẻ khác, kết quả võ công tầm thường, khó thành cao thủ. Họ luôn muốn xưng bá võ lâm nhưng hết lần này đến lần khác giấc mộng vỡ tan. Chỉ những người như Lệnh Hồ Xung, Quách Tĩnh, Hoắc Nguyên Giáp, Trần Chân, không bị cửa phái trói buộc, học sở trường của nhiều nhà, cuối cùng mới trở thành đại sư võ học độc bước võ lâm. Giống ong hút mật, hút hương của nhiều loài hoa mới luyện được mật tuyệt vị. Chỉ có "học lời của trăm nhà" mới có thể "thành lời của một nhà".
Ai đã lên Hoa Sơn đều biết, du khách không đi nhanh bằng phu gánh núi. Họ không vội không chậm, chân bước chắc đất. Tuy xuất phát từ phía sau bạn, cuối cùng lại luôn ở phía trước bạn. Vì sao vậy? Chính vì họ kiên trì không ngừng, chưa từng gián đoạn.
Người ta thường nói "bệnh lâu thì loạn tìm thầy". Một người bệnh đã lâu, luôn rất sốt ruột. Ban đầu tìm một thầy thuốc xem, thuốc người ta kê chỉ uống một thang, thấy hiệu quả không lớn, nghe nói nơi nào có thần y liền vội đến bái kiến, kết quả lại là thuốc chưa uống hết đã chuyển viện. Cứ thế tiếp tục, đừng nói thần y, ngay cả thần tiên cũng không cứu được bạn.
Đức và Italy đều đã rơi vào sương mù của đáy vực, so với Hà Lan còn khó khăn hơn. Có lẽ Klopp có thể dẫn Đức tìm được đường về nhà, Mancini cũng có thể đưa Italy trở lại phong cách của mình. Xavi có khả năng đưa người Hà Lan lên một tầm cao mới.
Luyện trăm hoa thành mật rồi, khổ vì ai, ngọt vì ai.
"Dù đồng bằng hay chóp núi, phong cảnh vô hạn đều bị chiếm hết. Hái được trăm hoa luyện thành mật rồi, khổ vì ai, ngọt vì ai?" Cuối năm Đại Trung thứ mười ba (năm 859), La Ẩn đến kinh sư ứng thí tiến sĩ, trải bảy năm không đỗ. Tác giả lòng nguội lạnh, sau lại thấy cảnh nhân dân vất vả làm lụng nơi đầu bờ cuối ruộng đối lập với một số quan triều không làm mà hưởng, tâm tư muôn vàn, nên làm bài thơ này.
Thơ vịnh vật của La Ẩn "sát với vật" mà "không dính vào vật", thường nghĩ khác người, mang ngụ ý riêng, châm biếm sâu sắc bén nhọn lại đáng suy ngẫm. Thẩm Tường Long đời Thanh trong "Luận từ tùy bút" viết: "Tác phẩm vịnh vật, cốt ở mượn vật để gửi tính tình. Phàm nỗi cảm thân thế, nỗi lo vua nước, ngầm chứa bên trong, ấy mới là ký thác xa sâu, chứ không phải chỉ lo vịnh một vật." La Ẩn chính là trên cơ sở quan sát sâu và tỉ mỉ hình tượng, hòa vào vật được vịnh nỗi lo nhà nước mãnh liệt và nỗi cảm thân thế của ông. Châm thời châm đời khiến ông nổi bật trên thi đàn cuối đời Đường. Bài "Con ong" thông qua việc ngâm vịnh hiện tượng tự nhiên ong hút hoa luyện mật để người khác hưởng, thể hiện suy nghĩ của ông về các vấn đề xã hội và lịch sử.
Hai câu đầu viết trạng thái sinh tồn của ong: không ngừng xuyên lại, lao động giữa núi hoa rực rỡ, lãnh địa rộng lớn cho chúng không gian khá lớn để thi thố bản lĩnh. "Bất luận", "vô hạn", ong trong lao động cần cù "chiếm hết phong quang". Viết đơn giản trông có vẻ bình thường, lời thẳng ý trắng, gần như giọng thưởng thức và khen ngợi, thực ra là dụng tâm riêng, trước nâng sau nén, làm lớp đệm cho phần nghị luận phía dưới.
Hai câu sau bám sát hình tượng "ong", mở rộng và suy diễn hình tượng "người lao động" mà nó tượng trưng, thốt ra một tiếng thở dài: "hái được trăm hoa luyện thành mật rồi, khổ vì ai, ngọt vì ai". Đồng thời nêu một câu hỏi đáng suy: trăm hoa đã hái luyện thành mật, lao động vất vả cuối cùng có thành quả đáng mừng, ngoặt bút một cái, nỗi nhọc nhằn ấy rốt cuộc là vì ai? Trong xã hội bấy giờ, chính là vì những kẻ không làm mà hưởng, chiếm địa vị cao, nắm quyền lớn. Ý châm biếm trong đó không cần nói cũng rõ. Nhà thơ dùng giọng phản vấn để tố cáo những kẻ chìm đắm lợi lộc. Than thở lâu rồi lại không khỏi sinh lòng thương xót với đông đảo dân lao khổ, từ một phía khác chế giễu và quất roi vào hiện thực bất công: kẻ lao động không được hưởng, kẻ hưởng thì không lao động. Vừa minh oan cho người lao động, vừa phản tỉnh cảnh ngộ của chính mình lâu chìm ở chức thấp, chí lớn khó vươn, bày tỏ nỗi căm giận sâu hơn đối với hiện tượng xã hội cuối Đường: hoạn quan chuyên quyền, chiến loạn dồn dập, dân không chỗ sống.
Ong và bướm dưới ngòi bút thi nhân từ khách trở thành tượng trưng của phong vận. Tuy nhiên con ong nhỏ rốt cuộc khác bướm hoa: nó khổ cả đời để luyện mật, cống hiến rất nhiều mà hưởng rất ít. Nhà thơ La Ẩn nhìn vào điểm này, viết nên một "truyện động vật" của thơ, gửi khái xa sâu. Chỉ riêng ý đặt đề đã khiến người ta mắt sáng tai mới.
Muốn lấy nên cho, cú phản đòn có lực. Ý gửi của bài thơ tập trung ở tiếng than của hai câu cuối, khái rằng ong cả đời gây dựng, ngoài khổ cực ra chẳng còn gì. Thế nhưng hai câu đầu lại dùng giọng gần như khoe khoang, nói dù là đồng bằng ruộng đồng hay núi cao vực thẳm, phàm nơi hoa nở rộ đều là lãnh địa của ong. Ở đây tác giả dùng phó từ, tính từ cực độ như "bất luận", "vô hạn", "hết", cùng cú thức không điều kiện, cực tả ong "chiếm hết phong quang", tưởng như mâu thuẫn với chủ đề. Thực ra đó chỉ là thủ pháp nói xuôi để phản, muốn lấy nên cho, tạo thế cho hai câu cuối. Tục ngữ nói: nâng càng cao, ngã càng nặng. Nên hai câu cuối phản một nhát vào hai câu đầu, nói ong hái hoa thành mật mà không biết rốt cuộc thuộc về ai, quét sạch hai chữ "chiếm hết", hiệu quả biểu đạt càng mạnh.
Ngụ ý xa sâu. Tác giả nhìn vật với tình cảm đậm, khiến vật mang màu của người. Trong đó cũng rút ra được bài học, nhưng "ngụ ý" không nông và không cố định đến thế. Với bài thơ này, đại khái tác giả từ "câu chuyện" của ong thấy bóng dáng đời người khổ cực bấy giờ, nhưng ông chỉ viết "câu chuyện" xuống, không thuyết giáo trực tiếp hay so ví cụ thể, nên hình tượng được tạo ra có tính linh hoạt khá lớn. Mà trong đời thực tồn tại những đời người khổ cực mang ý nghĩa khác nhau. Những loại giống ong chủ yếu có hai: một là cái gọi là "suốt ngày gom góp khổ chẳng được bao nhiêu, đến lúc được nhiều thì mắt đã nhắm" (bài "Hảo liễu ca" trong Hồng lâu mộng); một là "vác cuốc cày cuốc dậy từ lúc sao chưa tắt" mà "đến đầu lúa kê lại thuộc về người khác". Điều đó khiến độc giả có thể hiểu theo hai nghĩa khác nhau. Nhưng theo đà tiến của thời đại, lao động là vinh quang trở thành quan niệm phổ biến, "ong" ngày càng trở thành tượng trưng của một đức hạnh. Khi đọc bài thơ này của La Ẩn, người ta tự nhiên nghiêng về cách giải thích sau nhiều hơn.
Phần bình luận văn học trên lấy từ internet, xin tôn trọng bản quyền.
Thu sâu đã tới, lại đến mùa gặt hái.
